Robert Musil, Bezsilna Europa. Osiem esejów politycznych

Można mówić o istnieniu ducha państwa, który w pewnym sensie wykracza poza sumę duchów jego obywateli, podobnie jak mówi się o esprit de corps czy solidarności społecznej. Jednocześnie zwykle ustępuje on temu, co najlepsze w jednostkach, o czym świadczą przykłady prześladowań wybitnych myślicieli przez własne państwa. Z kolei stosunki między państwami bywają jeszcze bardziej bezwzględne. Zasady moralne oczywiste w kontaktach międzyludzkich — prawdomówność, dotrzymywanie umów, poszanowanie życia i własności — nie obowiązują w relacjach międzypaństwowych, gdzie nadrzędną regułą staje się własny interes, realizowany siłą, podstępem lub presją gospodarczą. Państwa postrzegają się nawzajem jako wrogów, a wobec własnych obywateli przedstawiają się jako strażnicy honoru i moralności, co prowadzi do wzajemnej wrogości i wyniosłej obrony suwerenności.

Kultura państwa nie jest prostym odbiciem życia jego mieszkańców; zależy od struktury społecznej i warunków, jakie ono tworzy. Jego rola w sferze kultury polega nie na wytwarzaniu wartości duchowych, lecz na budowaniu instytucji, które umożliwiają ludziom ich tworzenie i wpływ na społeczeństwo.

W zbiorze Bezsilna Europa. Osiem esejów politycznych Robert Musil analizuje te mechanizmy, pokazując, że w polityce nadrzędny interes państwa często przeważa nad tym, co najlepsze w jednostkach, i ujawnia rolę instytucji w kształtowaniu kultury oraz umożliwianiu obywatelom rozwijania wartości duchowych.