Monika Borys, Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku

Publikacja opowiada o popkulturowych reprezentacjach klas ludowych w odniesieniu do przemian społecznych, politycznych i medialnych, jakie dokonały się i dokonują w ostatnich trzech dekadach w polskiej przestrzeni publicznej.

Kultura popularna jest tu sejsmografem nierówności i społecznych napięć. Gdy przyjrzeć się jej najbardziej masowym obrazom, można w nich dostrzec opowieść o przystosowywaniu się i odrzucaniu polskiej transformacji.

Muzyka disco polo wytworzyła adaptacyjną fantazję pozwalającą kompensować biedę w latach 90. Świat według Kiepskich to antyadaptacyjna satyra na uelastycznienie rynku pracy w momencie ogromnego bezrobocia na początku nowego milenium. Kino Patryka Vegi jest cyniczną próbą dostosowania się do systemu poprzez eksploatację lęku i gniewu wobec elit. „Patostreaming” to dystopijna wersja tego cynizmu, która tworzy śmieciową i spaczoną wersję adaptacji.

Tytułowe bezwstydne obrazy to obrazy niskiej jakości, których moc opiera się na umiejętności szybkiej i szerokiej cyrkulacji w mediach. Udaje im się rozbijać inteligenckie reguły smaku, które zakładają, że takie obrazy (a także ludzie przez nie przedstawiani) powinny się raczej „wstydzić” swojego pochodzenia i podporządkować społecznym hierarchiom smaku i wartości.

dr Monika Borys – kulturoznawczyni. Bada współczesną kulturę przez pryzmat klasy, płci i medium. Absolwentka Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Warszawskiego. W 2019 roku nakładem wydawnictwa W.A.B. wydała książkę Polski bajer. Disco polo i lata 90. – pierwsze w Polsce kompleksowe opracowanie muzyki disco polo opisanej jako element transformacji postkomunistycznej. W 2024 roku obroniła z wyróżnieniem doktorat zatytułowany Obrazy klas ludowych w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku, za który otrzymała pierwszą nagrodę im. Inki Brodzkiej-Wald na najlepszą doktorską pracę humanistyczną. W 2025 roku została laureatką nagrody Emma Goldman Snowball Award przyznawanej dla badaczy i badaczek z Europy zajmujących się nierównościami społecznymi i płciowymi.

Co łączy praktyka Patryka Vegę i teoretyka Fredrica Jamesona? O co chodziło w śpiewającej kapuście ze „Świata według Kiepskich”? Jaki związek z klasą społeczną mają patostreamy? Monika Borys mówi: Potrzymaj mi stary rocznik „Expressu Poznańskiego” i spieszy z wyjaśnieniami. Mało jest bowiem osób, które w tak zręczny, kompetentny, a przy tym czytelny sposób potrafią pisać o polskiej kulturze popularnej oraz jej socjologicznych i antropologicznych uwikłaniach. Gdyby to od nas zależało (czytaj: gdybyśmy byli bardzo bogaci), autorka wydawałaby nową książkę przynajmniej raz na dwa lata. Tymczasem jest jak jest, niemniej: warto było czekać!

Bartek Przybyszewski, Mateusz Witkowski (Podcastex)

---------------------------- 

Publikacja ukazała się w ramach Serii Wizualnej – wspólnej inicjatywy Fundacji Bęc Zmiana i Instytutu Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Publikacja dofinansowana została ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego