Stanisław Barańczak, Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu

Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu Stanisława Barańczaka z ilustracjami Wojciecha Wołyńskiego był jedną z najważniejszych drugoobiegowych książek poetyckich wydanych w PRL-u. Tom, opublikowany nakładem Krakowskiej Oficyny Studentów (KOS) w 1980 roku, szybko uznano za wydarzenie zarówno pod względem artystycznym, jak i politycznym.

Tytułowy „beton” można odczytywać jako metaforę życia w socjalistycznej Polsce, „zmęczenie” oddaje stan ducha ówczesnego społeczeństwa, a „śnieg” – siłę mrożącą nadzieję. Z dzisiejszej perspektywy tom Barańczaka to także świadectwo oporu i niezłomności, które nie musiały materializować się wyłącznie w radykalnych gestach, ale stanowiły tworzywo szarej codzienności – tak bardzo obecnej w Tryptyku. Pod koniec roku 1975 Barańczak opowiedział się przeciw wprowadzeniu poprawek do konstytucji, podpisując tzw. List 59. Na początku 1976 roku objęto go zakazem cenzorskim i nie mógł już publikować oficjalnie. W tym roku podpisał także List Trzynastu do intelektualistów zachodnich, sygnował Apel KOR-u i został jednym z założycieli Komitetu Obrony Robotników. Latem 1977 roku poetę usunięto z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pamięć o tych wydarzeniach nie tyle wzmacnia polityczny wymiar wierszy z Tryptyku, ale – przeciwnie – wyzwala je z tego rodzaju jednoznaczności, przy zachowaniu świadomości, w jakim kontekście powstawały i co znaczyły dla samego poety. „Były to dla mnie wiersze niezwykle intymne – tak osobistych, »prywatnych« wierszy nie pisałem nigdy wcześniej” – mówił w jednej z rozmów.